Picture this one, just five minutes ago:
I am standing in front of the window, sipping coffee. Dorje, my youngest son of 6 months, just went to sleep in the sling that is over my shoulder. A van stops outside, out comes a mailman. I walk silently to the frontdoor, meeting the man when he steps unto the porch. He takes a look, hands me the package and gestures “I will close the door for you”. He radiates care, understanding, support, while doing his job.

Somehow the presence of young children seems to support a tender quality of connection and communication. I celebrate this ability to go through our daily activities with power, with confidence, with energy ánd tenderness towards others!

Sinds kort ben ik me prettig bewust van een simpele manier om even zo’n pas op de plaats te maken. Er zijn immers verschillende wegen die me naar huis leiden. Letterlijk. Een van de mooiste weggetjes die ik ken, loopt van Winsum naar Schouwerzijl. En van daar naar mijn huis in Warfhuizen. Als ik daar langs rijd, op de fiets of in de auto, kom ik bijna als vanzelf tot rust. Het landschap is er wijds, het weggetje meandert door de velden.  Het is een weg die uitnodigt om langzamer te gaan rijden. Een weg die ik steeds vaker kies.

De jongens en meisjes van Volkswagen hebben een initiatief genomen waarvan ik zeer vrolijk word. Op de website The Fun Theory schrijven ze:

“(…) something as simple as fun is the easiest way to change people’s behaviour for the better. Be it for yourself, for the environment, or for something entirely different, the only thing that matters is that it’s change for the better.”

En uit die gedachte komt het volgende experiment:

Wanneer heb jij voor het laatst gespeeld?

Vol verwachting klopten de harten al maanden in afwachting van de komst van de goedheiligman. Mensen die elkaar de rest van het jaar niet of nauwelijk tegenkomen, kwamen bijeen.Rondom de eerbiedwaardige verzamelden zich steeds trouwe helpers. De rest van de schare werd per microfoon toegesproken met eenvoudige, maar zalvende woorden. Uit het grote boek was al van tevoren opgemaakt welke brave lieden zoet waren geweest, en dus op de knie van de beste man (of in ieder geval in diens nabijheid) plaats mochten nemen. Nou ja, zo heb ik me het hele weekend  lopen verkneukelen om de bovenstaande vergelijking. Dat heeft niets te maken met de doshu of Sinterklaas, maar alles met een aantal vragen dat ik me de laatste tijd weer regelmatig stel: Wat maakt aikido nu zo waardevol? Is dat de beoefening (de weg, de do/tao) op zichzelf? Of is het de filosofie achter de bewegingen? Of iets heel anders? Is er iets aan de aikido-beoefening dat van ieder mens een beter mens maakt? En wat is dan de (informatie)waarde van de graduaties die in de meeste aikidostijlen worden gehanteerd?

Ik heb de training en demonstratie van doshu Moriteru Ueshiba zeer gewaardeerd – duidelijk, sober, ruim, verbindend, dat zijn enkele woorden die bij me opkomen. Ik heb ontspannen en veilig getraind met steeds een andere partner op een mat van meer dan 2000 vierkante meter. Ik heb mezelf gedurende de training niet op ergernis of frustratie kunnen betrappen, en dat is, bescheiden als ik ben, een prestatie van enig formaat. Maar heeft die prestatie met aikido te maken? Zou ik, als ik me had overgegeven aan de intocht van Sinterklaas en alle blijde kindergezichten, ook niet heel, heel tevreden en blij en voldaan hebben gevoeld?

P.S.

Vier jaar geleden plaatste ik een aantal artikelen op de website van de Stichting voor Japanse & Okinawaanse Krijgskunsten (SJOK). Voor de geïnteresseerde lezer heb ik ze hier afgestoft. Het eerste artikel  is vanProfessor John Keenan die zich kritisch uitlaat over de mate waarin krijgskunstbeoefening verbonden is met allerlei verlichte idealen. Professor Stewart McFarlane voelde zich geprikkeld door dit artikel en schreef een uitgebreide respons: 

I. John P. Keenan, ‘Spontaneity in Western Martial Arts – a Yogacara Critique of Mushin (No-Mind)’, Japanese Journal of Religious Studies 1989, 16/4, 285-298.

II. Stewart McFarlane, ‘Mushin, Morals, and Martial Arts – A Discussion of Keenan’s Yogacara Critique’, Japanese Journal of Religious Studies 1990, 17/4, 397-420.

III. John P. Keenan, ‘The Mystique of Martial Arts: A response to Professor McFarlane’, Japanese Journal of Religious Studies 1990, 17/4, 421-432.

IV. Stewart McFarlane, ‘The Mystique of Martial Arts – -A Reply to Professor Keenan’s Response’, Japanese Journal of Religious Studies 1991, 18/4, 355-368

Afgelopen weekend las ik in De Volkskrant (d.d. 7/11/2009) een artikel van Ad van Liempt over hoe licht verzet in het dorp Marum tijdens de Tweede Wereldoorlog met represailles werd beantwoord. Kortweg: een Duitse patrouille ondervond hinder van een boom die over de weg was gelegd. Zestien mannen werden vervolgens gearresteerd. Een zoon van één van hen vertelt: ’Mijn vader stond daar met de handen omhoog, en zei tegen mij: “Jonkje, loop weg.” Ik wilde dat niet, ik vond het veel te spannend, gevangen genomen worden. Maar mijn vader kon heel streng zijn. Hij zei nog en keer: “Jonkje loop weg”, en toen ben ik weggelopen, samen met mijn broer Marten, naar de buren.’ 

Het hele beeld dat deze paar woorden bij me oproepen, raakt me – van een vader in een kwetsbare, machteloze positie, teder en dwingend, angstig machteloos en bezorgd.  De handen omhoog, geen vin te verroeren en toch uit alle macht zijn zoon willen beschermen. Van een jongetje dat zich aangetrokken voelt door het avontuur, maar toch gehoorzaamt. Hij kent zijn vaders strengheid, maar wordt misschien ook geraakt door de toon van diens stem, de blik in zijn ogen en de spanning rond de situatie.

De ontroering raakt mijn hart. 

Een zoete pijn, die ik associeer met leven.

“In een natuurlijke leefomgeving genieten onze koeien van het gezonde voer en de goede verzorging. Als beloning produceren ze dagelijks verse melk rijk aan eiwitten, mineralen en de meervoudig onverzadigde Omega-3- en 6- vetzuren. Dit is dè basis van onze (h)eerlijke boerderijzuivelproducten.”

Het is maar (dat betoog ik wel vaker) hoe je het bekijkt. Tot nu toe meende ik dat koeien melk produceren voor hun kalveren. En dat, door te fokken en de kalveren bij hun moeders weg te halen en op dit proces te subsidiëren, plassen melk overblijven voor menselijke consumptie. En dat vlees- en zuivelindustrie onlosmakelijk aan elkaar verbonden zijn.

Ik koop graag iets waarbij ik me goed voel. Zet er ‘boeren-’ op, of ‘regionaal product’, of ‘biologisch’ en ik ben al enthousiast. Een beetje rooskleuriger dan de werkelijkheid mag een product best worden aangeprezen, wat mij betreft; ik blijf zelf verantwoordelijk voor de aanschaf. Maar koeien die melk produceren als beloning voor het genot dat boeren hen schenken, dat gaat verder dan ‘rooskleurig’. Het zijn sprookjes die de werkelijkheid geweld aandoen.

Deze week ontving ik per post een uitnodiging voor een seminar met de titel ‘Samenwerken met moeilijke mensen’. Een zucht rees op uit mijn borstkas. De ondertitel van het seminar luidde: ‘De beste strategieën om af te rekenen met lastpakken!’ Als taal een afspiegeling is, hoe gebrekkig ook, van de manier waarop we de wereld ervaren en tegemoet treden, dan beschreef deze uitnodiging een wereld waarin sommige mensen moeilijk zijn, en anderen makkelijk. En waarin ‘samenwerken’ op een lijn wordt gesteld met ‘afrekenen’. Dezelfde wereld kwam ik tegen bij het lezen van de gemeenteberichten in de krant die tegelijkertijd met deze uitnodiging op de deurmat viel. Burgemeester en wethouders van de gemeente waarin ik woon (De Marne) hadden vorige week het Protocol veeleisende burger vastgesteld. Mijn nieuwsgierigheid was gewekt. Ik las:

‘Dit protocol gaat ervan uit dat iedere burger zich tot de gemeente De Marne moet kunnen wenden met een verzoek of een aanvraag. Of dat nu eenvoudige informatie betreft of een ingewikkelde aanvraag: u kunt bij ons terecht.’

‘Chapeau!’ kraaide ik. ‘Een ambitie, een streven, waarin ik lees dat de veeleisendheid van een burger bestaat bij de gratie van de beleving daarvan van de ambtenaar!’ Ik las verder:

Maar (ik begon onraad te ruiken) het komt ook voor dat iemand wel heel veel van de gemeente vraagt, soms zonder dat er een persoonlijk belang bij is. Ook komt het voor dat iemand niet krijgt wat hij graag wil, gewoon omdat het niet kan, bijvoorbeeld omdat er regels in de weg staan, of omdat de gemeente niet het juiste orgaan is. Dat levert wel eens ontevreden reacties op, die in sommige gevallen uit de hand lopen.

Allereerst viel me op dat ik niet langer direct werd aangesproken, maar dat er over ‘iemand’ werd gerept. “Op het moment dat er grenzen worden aangegeven, is het spannend maar belangrijk om elkaar direct aan te blijven spreken,” dacht ik. Verder las ik hier een mooi voorbeeld van wat binnen Geweldloze Communicatie’ wel eens ’denial of responsability’ wordt genoemd – de verantwoordelijkheid voor gedachten, gevoelens, behoeften en daden ontkennen of toewijzen aan iets of iemand anders. Zoals in ‘je maakt me vreselijk boos’ of ‘zo gaat het hier nu eenmaal’. Of, zoals we hier lezen: ‘het kan niet’, ‘er staan regels in de weg’, ‘de gemeente is niet het juiste orgaan’. Adolf Eichman, die in Neurenberg terecht stond vanwege zijn optreden tijdens de Tweede Wereldoorlog, noemde dit Amtssprache: taal ontdaan van gevoel, beleving en persoonlijke keuze of verantwoordelijkheid (zie Hannah Arendts Eichmann in Jerusalem. A report on the banality of evil (1963)).

Omdat deze situaties in de hand te kunnen houden [sic], is het Protocol veeleisende burger vastgesteld. Wij willen iedereen behoorlijk behandelen en als dat niet goed gaat, mag u ons daarop aanspreken. Maar wij verwachten van de burger ook behoorlijkheid. Zo kunnen we goed samenwerken.

Ik legde de krant opzij en keek uit het raam. Volgens de burgemeester, wethouders en ambtenaren van mijn gemeente bestaat daar een wereld waarin zaken gaan ‘zoals het hoort’, waarin zaken ‘gewoon niet kunnen’, waar reacties ‘ontevreden’ zijn of mensen ‘veeleisend’.

Ik keek nog eens beter, maar zag die wereld niet.

“What the caterpillar calls the end, the rest of the world calls a butterfly.” [Wat de rups het einde noemt, noemt de rest van de wereld een vlinder]

“Woorden en wereldbeelden zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden,” overpeinsde ik bij mijn derde hapje pap. Met de collega-trainer had ik het over ‘onmogelijk te verschuiven afspraken’, over ‘geen keuze hebben’, over ‘wel akkoord moeten gaan’. Het zijn niet mijn woorden, ze beschrijven niet een werkelijkheid waar ik in geloof en waar ik mij gelukkig bij voel. Ik geloof in een werkelijkheid die bestaat uit relaties, waarin mijn keuzes een deel zijn van het samenspel dat zich afspeelt. Sommige keuzes liggen meer voor de hand dan andere, en soms ervaar ik nauwelijks keuzevrijheid. Maar ik wil verantwoordelijkheid nemen voor wat ik doe en eerlijk zijn over de keuzes die ik maak, hoe eng dat vaak ook is. 

[Noot: op 6 november vindt in Wageningen een bijeenkomst plaats rond boeddhisme en geweldloze communicatie. Han de Wit geeft aan het begin van de dag een lezing die in het teken zal staan van de gespannen verhouding tussen taal en de werkelijkheid.]